Keçid linkləri

Altay Göyüşov

Təqvim

Altay Göyüşov

Altay Göyüşov

Bizim cəmiyyətdə bu məsələlərə konspiroloji cavablar verən, imperializmlə əlaqələndirən çox olur. Qərbin buna bilə-bilə, sonradan o pullara sahib çıxmaq üçün şərait yaratdığı deyilir. Faktiki birbaşa oğurlayanlar qalır, Qərb isə əsas hədəfə çevrilir.

Niyə korrupsioner diktatorlar, məmurlar korrupsiya vasitəsilə qazandıqlarını əsasən Qərbə daşıyır?

Bizim cəmiyyətdə bu məsələlərə konspiroloji cavablar verən, imperializmlə əlaqələndirən çox olur. Qərbin buna bilə-bilə, sonradan o pullara sahib çıxmaq üçün şərait yaratdığı deyilir. Faktiki birbaşa oğurlayanlar qalır, Qərb isə əsas hədəfə çevrilir. Əslində isə məsələnin mahiyyəti tamam başqa yerdədir. Bu cür bəsit yanaşma problemlərin çarəsini tapmağa mane olur. Tutaq ki, ən azı Putin və məmurlarını Rusiyanın başına Qərb qoymayıb. Korrupsiya ilə qazandıqlarını, rus alimi Şevtsovanın təbiri ilə desək, “Londonqrada” daşımaq da onların öz təşəbbüsüdür.

Əlbəttə, Qərbdə bu oğurluq pulların yatırım imkanı tapması amoral haldır və buna heç cür haqq qazandırmaq olmaz. Bu barədə bir az sonra. Hələliksə, əsas suala cavab vermək istəyirəm ki, niyə məhz Qərbə yatırırlar?

QANUNUN ALİLİYİ VƏ HƏQİQİ STABİLLİK

Məsələ çox bəsitdir. Tutaq ki, niyə başda İran prezidenti olmaqla, bu ölkənin məmurları məhz Qərbdə oxumağa can atırlar, oradan aldıqları ali təhsil diplomları ilə öyünürlər, hətta bəziləri Qərb institutlarından saxta diplomlar da düzəltməyə cəhd edirlər. Çünki Qərbdə təhsil daha yüksək və keyfiyyətlidir. Dili var, dilçəyi də var.

Axtardığımız sualın cavabını da məhz bu müstəvidə axtarmaq lazımdır.

...öz idarəçiliklərindən təcrübələri var, öz ölkələrində elə bir sistem qurublar ki, mülkiyyət təhlükəsiz deyil. İstənilən adamın bütün varidatını heç bir qanuna, mülkiyyət toxunulmazlığına məhəl qoymadan bir anın içində alıb, müflisləşdirmək mümkündür.

Korrupsionerlər birincisi əmindirlər ki, demokraik sistem həm də qanunun aliliyi deməkdir. Orada mülkiyyətin toxunulmzalığı az qala müqəddəs bir məfhumdur. Yəni öz idarəçiliklərindən təcrübələri var, öz ölkələrində elə bir sistem qurublar ki, mülkiyyət təhlükəsiz deyil. İstənilən adamın bütün varidatını heç bir qanuna, mülkiyyət toxunulmazlığına məhəl qoymadan bir anın içində alıb, müflisləşdirmək mümkündür. Avtoritarizmlərdə bundan heç kim sığrtlanmayıb. İslam Kərimov ölən kimi yeni hakimiyyət onun kiçik və sevimli qızı Lolanın mülkiyyətinə əl qoymağa başlayıb.

Demokratiyalarda isə hökumət istəsə də, kiminsə mülkiyyətini siyasi qərarla əlindən bir dəqiqənin içində ala bilməz. Bunun üçün hökumətdən müstəqil olan məhkəmələrdə hər şey sübut olunmalıdır. Hüquq sisteminin, vəkillik institutunun kifayət qədər inkişaf etdiyi, təqsirsizlik prezumpsiyasının sözdə deyil, əməldə mövcud olduğu demokratiyalarda bu elə da asanlıqla başa gələn iş deyil.

İkincisi, avtoritarlar çox gözəl bilirlər ki, öyündükləri stabillik boş şeydir. Qurduqları sistem xəfifdir, ürkəkdir, dayanıqlı deyil. Qturuşmuş demokratiyalar sistemin stabilliyi, dayanıqlığı baxımdan da daha etibarlı məkanlardır.

Məsələnin məğzini bu müstəvidə axtarmaq lazımdır ki, dərdin çarəsi də dərmanı da düzgün müəyyənləşdirilsin. Yoxsa, konspirologiyalar elə bir situasiyaya gətirib çıxarır ki, günahkar, avtoritarizmin əliəyri məmurlarından çox, birbaşa Qərb və demokratiyalar çıxarılır.

ÇARƏ

Beləliklə, bütün qüsurlara baxmayaraq Qərbdə işlək demokratiya, yəni xalqa cavabdeh hökumət var, qanunun aliliyi var və ona görə oralar daha etibarlıdır, ona görə ora daşıyırlar. İndi məsələnin məğzi budur ki, bu etibarlılıq da göydən zənbillə düşməyib, havadan qurulmayıb. Xalqların öz haqqını istəməsi, hökumətdən cavabdehlik təıəb etməsi, özündən asılı vəziyyətə salması nəticəsində baş verib.

...həmin şəraiti biz yarada bilməmişik. Yaradılmasını ya başa düşmədyimizdən, ya başqa səbəblərdən tələb edə bilməmişik.

Baxın, bir neçə gün bundan qabaq məlumat yayıldı ki, Gürcüstana ən çox yatırım qoyan Azərbaycandır. Çox bəsitdir məsələ. Gürcü xalqı öz hökumətindən rifah tələb edir. Hökumət sistemin nisbi demokratikliyi səbəbilə xalqdan, onun səsindən və etimadından asılıdır. Gürcünün həkimini, müəllimini pamblq yığmağa gəndərə bilməzsiniz. Əksinə xalq tələb edir və hökumət də rifahı təmin etmək məcburiyyətində olduğundan investisiyaya şərait yaradır. Nəticədə bizimkilər aparıb ora yatırım qoyur, amma özümüzə fərli investisiya cəlb edə bilmirik. Çünki həmin şəraiti biz yarada bilməmişik. Yaradılmasını ya başa düşmədyimizdən, ya başqa səbəblərdən tələb edə bilməmişik.

QƏRBİN PROBLEMİ

İndi burada yuxarıda söz verdiyim bir sualı da cavablandırmaq istəyirəm. Bəs, Qərb bilmirmi ki, avtoritarizmlərdən, diktaturalardan gələn pullar korrupsiya yolu ilə qazanılmış gəlirlərin nəticəsidir.

Bizim iqtidar nümayəndələrindən biri Qərb təmsilçiləri ilə söhbətində tənqidə etiraz olaraq demişdi ki, bəs, korrupsiya elə hər yerdə var. Həmin xarici də cavab vermişdi ki, bəli var, amma bəzi yerlərdə sistem onunla mübarizə aparır, bəzi yerlərdə o sistemin mahiyyətidir.

Belə deyək, əvvəla Qərbdə korrupsiyalaşmış, yaxud ondan qazanc götürmək istəyən, əlbir olan siyasətçilər, məmurlar, vəkillər, cürbəcür institutlar az deyil. Bu yaxınlarda elə həmin Qərbdə dərc edilmiş bir məqalədə bu baradə çox ətraflı məlumat var. Qlobalizasiyadan sonra bunun Qərbin özü üçün də təhlükəli səviyyələrə çatdığı, Qərb institutlarını içindən yediyi qeyd edilir. Bu yaxınlarda ABŞ Senatında da bununla bağlı iri dinləmələr keçirilib. Qərb sistemini ideallaşdırmaq da düzgün deyil. Qüsurlar, ofşorlar kimi kifayət qədər qara dəliklər də az deyil və özlərinin korrupsionerləri bu qara dəliklərdən məharətlə yararlanırlar. Bəzən, xüsusən geostrateji maraqlar və digər amillər də hər şeyə öz adını deməyə mane olur. Amma məsələnin məğzini ifadə etmək üçün belə bir hadisəni yada salım. Bizim iqtidar nümayəndələrindən biri Qərb təmsilçiləri ilə söhbətində tənqidə etiraz olaraq demişdi ki, bəs, korrupsiya elə hər yerdə var. Həmin xarici də cavab vermişdi ki, bəli var, amma bəzi yerlərdə sistem onunla mübarizə aparır, bəzi yerlərdə o sistemin mahiyyətidir.

Dediyim odur ki, bəzən efektiv, bəzən çətinliklə də olsa, demokratik sistemlərdə korrupsiya ilə mübarizə var, daha o sistemin mahiyyəti deyil. Tutaq ki, Panama sənədlərinin üzə çıxması, Britaniya hökumətinin axan çirkli pulların qarşısını almaq üçün tədbirlər paketini qəbul etməsi, lap elə Qəzzafinin oğluna görə London İqtisad məktəbinin rəhbərinin istefaya getməsi bu qəbildən olan hadisələrdir. O qədər ən xırda, ictimaiyyətə bəlli olub təsdiqlənmiş sui-istifadəyə görə demokratiyalarda məmurların istefaya getdiyini oxuyuruq ki. Ən əsası isə Qərb ölkələrində məmurlarım avtoritarizmlərdəki rəsmilər kimi qeyri-rəsmi milyardlara sahib ola bilməsi son dərəcə çətin məsələdir. İnanın ki, Obama nə Putin, nə Mərkəzi Asiya diktatorları kimi varlı deyil. Baxmayaraq ki, dünyanın ən varlı ölkəsinin prezidentidir.

Altay Göyüşov

Altay Göyüşov

Azad fəaliyyət, təbliğat, azad söz mühiti qapadılırsa, demokratik-sekulyar müxalifət sadəcə yoxa çıxır. Çünki qeyri-leqal mübarizə üçün adekvat metod və vasitələri yoxdur. Xüsusən Azərbaycanda sekulyar müxalifət birmənalı olaraq radikal mübarizə üsullarından imtina edib. ...Fəqət, necə deyərlər, müqəddəs yer boş qalmır. Müsəlman ölkələrində bu cür şəraitdə demokratik-dünyəvi müxalifətin yerini dini müxalifət tutur.

Məsələnin məğzi budur ki, sekulyar, demokratik müxalifət ancaq leqal şəkildə, bunun üçün müvafiq şəraitin mövcud olduğu bir mühitdə fəaliyyət göstərə bilir.

Azad fəaliyyət, təbliğat, azad söz mühiti qapadılırsa, demokratik-sekulyar müxalifət sadəcə yoxa çıxır. Çünki qeyri-leqal mübarizə üçün adekvat metod və vasitələri yoxdur. Xüsusən Azərbaycanda sekulyar müxalifət birmənalı olaraq radikal mübarizə üsullarından imtina edib.

...necə deyərlər, müqəddəs yer boş qalmır. Müsəlman ölkələrində bu cür şəraitdə demokratik-dünyəvi müxalifətin yerini dini müxalifət tutur.

Fəqət, necə deyərlər, müqəddəs yer boş qalmır. Müsəlman ölkələrində bu cür şəraitdə demokratik-dünyəvi müxalifətin yerini dini müxalifət tutur. Azad mühitin qapadılması sekulyar-demokratik müxalifəti yoxa çıxarda bilir. Amma dini müxalifətin fəaliyyət mexanizmləri elədir ki, o, azad demokratik şərait olmayanda da fəaliyyət göstərməyi bacarır, bu dəfə qeyri-leqal şəkildə.

Basqılar, əzabkeş obrazı onu daha da gücləndirir, mesajları isə daha bəsitdir. Sekulyar demokratik müxalifət maarifçilik və izah tələb edən mübarizə yolundadır. Məsul, seçilmiş hökumət, qanunun aliliyi və sairə müvafiq ideologiyalarına uyğun bəsit tələblərini də camaata izah etməli, mənfəətlərini, xalq, cəmiyyət üçün lüzumluluğunu başa salmalıdır.

Dini müxalifət isə dindar olub olmamasından asılı olmayaraq kütləyə sadəcə ədalətdən, Allahdan danışır, "zalıma" lənət oxuyur, xalqın minillik etiqadına və inancına əsaslanan sentiməntlərinə pafosla xitab edir, çox bəsit anlaşılan populist vədlər verir. Bu zaman açıq meydan, azad media olmasa da, bu cür bəsir mesajların ötürülməsi məişət səviyyəsində asanlıqla baş verir.

Dünyəvi savadın, təhsilin tədricən öldüyü, modernləşmənin axsadığı yerdə isə bu cür populist xitablar daha tez və daha çox tərəfdar toplayır.

Avtoritarizmin qanuna dayanmayan gücü, xüsusi mülkiyyətə, ləyaqətə hörmət qoymayan zoru, iqtisadi tənəzzülə səbəb olan, ifrat sosial bərabərsizlik yaradan korrupsiyası şəraitində Allah adı ilə bəsit ədalət çağırışı təbii rezonans doğurur. Xitab edənin minillik adət-ənənəyə əsalanan şüarları, fikirləri, pafosu ona qarşı rəğbət yaradır.

Dünyəvi savadın, təhsilin tədricən öldüyü, modernləşmənin axsadığı yerdə isə bu cür populist xitablar daha tez və daha çox tərəfdar toplayır.

Bir sözlə, dünyəvi, demokratik müxalfətin fəaliyyət göstərə bilmədiyi, zəiflədiyi basqı mühiti, dini müxalifət üçün güclənmək, genişlənmək imkanları açır.

Yarıməxfi fəaliyyət öz növbəsinfə rejimlərin onlara nəzarət imkanlarını məhdudlaşdıır. Rejim dini, dindarı basqı ilə açıq səhnədən uzaqlaşdırdığını düşündüyü halda, altda daha dərin və nəzarət edə bilməyəcəyi proseslərə yol açır.

Buna da bax: 'Nardaran işi'ndə cəmi həbs olunanların siyahısını açıqlandı

Dəfələrlə yazmışdıq ki, keçən il ölkə miqyasında bəlkə də 1920-1930-cu illərdən bu tərəfə Aşuranın ən izdihamlı təziyyə mərasimləri keçirilmişdi. Aydındır ki, bu hal mövcud hakimiyyəti narahat etməyə bilməzdi. Gözlənilirdi ki, hökumət bu ilin Aşura mərasimlərinin izdihamının artmasının qarşısını almaq üçün müəyyən tədbirlərə əl atacaq. Belə də oldu. Keçən ildən etibarən dini şüarların, simvolların məscidlərdən kənarda yerləşdirilməsinin qadağan olunmasından, ibadətgahlarda kameraların quraşdırılmasından tutmuş cəzaların sərtləşdirilməsinə, yürüşlərin qadağan edilməsinə kimi ən müxtəlif yeniliklər, məhdudiyyətlər tətbiq olundu. Bütün bunlar, sözsüz ki, gözlə müşahidə oluna biləcək artımın qarşısını alsa da, bu Aşuradakı öz müşahidəmə əsasən deyə bilərəm ki, ümumi trendin qarşısını almadı. Qarşısını alacağını düşünmək də sadəlövhlük olardı. Amma bütün bu inzibati metodlara rəğmən, iştirak mən gözlədiyimdən də artıq oldu.

Ölkədə iqtisadi tənəzzülün, sosial problemlərin dərinləşdiyi, modernləşmənin durduğu, siyasi iqtisadi islahatların aparılmadığı bir şəraitdə proses daha da sürətlə davam edəcək. Basqı sadəcə gərginliyi artıracaq, problemi aradan qaldırmayacaq.

...Azərbaycanın 100 illik tarixində ilk dəfə olaraq, dünyəvi müxalifətin səhnədən sıxışdırılması ilə dini cərəyanların ana müxalifətə çevrilməsi perspektivi açılır.

Qısası, dediyim odur ku, 25 illik müstəqillikdən sonra yeni dövrə daxil oluruq. İki dəfə Rusiya imperiyası çöküb, bir dəfə 1917, ikinci dəfə 1991-ci ildə. Hər iki halda müsəlman cəmiyyətlərin mütləq əksəriyyətindən fərqli olaraq Azərbaycanda sistemə müxalif olaraq meydana çıxan aparıcı qüvvələr sekulyar-dünyəvi olub. İndi isə Azərbaycanın 100 illik tarixində ilk dəfə olaraq, dünyəvi müxalifətin səhnədən sıxışdırılması ilə dini cərəyanların ana müxalifətə çevrilməsi perspektivi açılır. Belə müxalifət isə tarixdən də göründüyü kimi, həmçinin, mübarizə üsulları ilə də fərqlənir. Yenə də dünyada gözümüzün qabağında gedən proseslərə baxaraq deyə bilərik ki, ölkənin konfessional cəhətdən müxtəlifliyi perspektivi daha da mürəkkəbləşdirir.

Bu hal ölkəni demokratikləşdirmək səylərimizdə uğursuzluğumuzun məntiqi nəticəsidir və ölkənin gələcəyi üçün yaxşı heç bir şey vəd etmir. Tam əksinə, iqtidarın fəxr etdiyi yeganə nəsnə olan stabillik də əslində, ola bilər ki, çıxa bilməyəcəyi imtahana çəkilir.

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Davamı

XS
SM
MD
LG