Keçid linkləri

Təcili xəbərlər

Vahid Qazi

2015-ci il ədəbiyyət üzrə Nobel mükafatı laureatı, Belaruslu yazar Svetlana Aleksievich mükafatı qəbul edərkən.

Siyasi azadlıq olmayan yerdə başqa azadlıqlardan danışmaq yersiz görünür. O, yerdə qalan bütün azadlıqların həyat mənbəyi, qaynağıdı, həm də üstlərində hegemondu.

Siyasi azadlığa iynəgözü yol qoyan hakimiyyətlər “yerdə qalan” azadlıqlara cızılı xətt içində müəyyən yaşama haqqı da tanıyır. Onun total nəzarətdə saxlandığı ölkələrdə isə “qismən azadlığa” belə yer qalmır.

Hamı hürr yaşamaq istəyir, amma azadlığa ən çox yaradıcı adamların ehtiyacı var – hava kimi, su kimi. Ruhu, ilhamı qandallıların yaratdığı əsərin son yeri zibillikdi.

Hamı hürr yaşamaq istəyir, amma azadlığa ən çox yaradıcı adamların ehtiyacı var – hava kimi, su kimi. Ruhu, ilhamı qandallıların yaratdığı əsərin son yeri zibillikdi.

Yəqin elə buna görədi ki, avtoritar, totalitar ölkələrdə ən faciəli hala yaradıcı adamlar düşür. Faciə deyəndə həbsi, sürgünü, edamı demirəm. Daha dəhşətli mənzərə yaradıcı elm, sənət, söz adamının müti varlığa çevrilməsidi.

“Pravda” qəzeti 31 avqust 1973-cü il sayında bir dəstə məşhur sovet yazıçısının Andrey Saxarovu, Aleksandr Soljenitsını “antisovet fəaliyyət və çıxışlarda” ittiham edən açıq məktubunu dərc eləmişdi. Onda Soljenitsın artıq Nobel mükafatını almışdı, Saxarov isə iki il sonra alacaqdı. Hər ikisi o dövrdə sovet elm və ədəbiyyatını dünyada təmsil edən xadim olmaqla yanaşı, həm də insan hüquqlarının tək-tük carçılarından idi.

Sözümün canı nədi? Deyim!

Svetlana Aleksiyeviç və onun «Время секонд хэнд» (”Ikinci əl zamanı”) kitabı haqda yazdığım “Пазл–мозаика сломанных судеб” (”Qırıq talelərin pazl tablosu”) adlı məqaləni ötən ay dostların bələdçiliyi ilə Belarusun, Rusiyanın bir neçə ədəbi dərgisinə göndərdik. Elə-belə, baxsınlar, istəsələr dərc eləsinlər deyə.

Aleksiyeviçin Nobel mükafatı alması vətəndaşları siyasi azadlıqlarını müstəqillik illərində də qazana bilməyən post-sovet ölkələrində pis rezonans doğurdu. Bundan xəbərim vardı deyə, məqalənin dərc olunacağına elə də ümidim-filan yox idi. Gümanımda yanılmadım.

O ədəbi dərgi redaktorlarından aldığım cavab və şərhlər mənə yazı üçün mövzu verdi – onların Aleksiyeviçə münasibəti “Pravda” qəzetindəki həmin “açıq məktub”un məzmunuyla eyniydi.

Görünən odu ki, sovet siyasi sistemini azacıq formal dəyişiklə davam etdirən ölkələrin vətəndaşlarında sən deyən ciddi məzmun dəyişikliyi baş verməyib.

”Nobel”li yazıçının söz açdığım kitabını oxuyanlar təsdiqləyərlər, elə mən də adını çəkdiyim məqalədə yazmışam ki, kitab tək sovet adamından deyil, həm də sovetsonrası insandan bəhs edir. Görünən odu ki, sovet siyasi sistemini azacıq formal dəyişiklə davam etdirən ölkələrin vətəndaşlarında sən deyən ciddi məzmun dəyişikliyi baş verməyib.

Belarus ədəbi dərgilərinin redaktorları ilk Nobel mükafatı almış belarus yazıçını az qala “Pravda”dakı o məktub ruhunda ”faktları təhrif etmək”də, ”xəyanət”də, ”şəxsi marağını güdmək”də ittiham edirlər.

Niyə?

Çünki Svetlana Aleksiyeviç Putin-Lukaşenko siyasi sisteminin sərt tənqidçisidi və hər iki ölkənin siyasi elitası ona nifrət edir. Aleksiyeviç öz kitablarında Homo Soveticus və ondan elə də fərqlənməyən bugünkü irs davamçılarının xarakterini dərin qatlaracan açıb göstərir.

Redaktorların sərgilədiyi münasibət Lukaşenko, Putin administrasiyasının ritorikasından qəti fərqlənmir! Son bir ildə Rusiya mətbuatında Aleksiyeviçin ”linç” edilməsindən danışmıram heç, ədəbiyyatla maraqlananların xəbəri var.

Şübhəm yoxdu ki, belə ədəbi-siyasi elita üçün ”İttifaq dövlətinin ədəbiyyat və incəsənət sahəsində mükafatı” (Премия Союзного государства в области литературы и искусства), yaxud, məsələn, Belarus prezidentinin təsis etdiyi ”Mənəvi dirçəlişə görə” (За духовное возрождение) mükafatı ”Nobel”dən daha ”nüfuz”ludu.

İşdi-şayəd, Allah elə(mə)miş hakimiyyətin çıxdaş elədiyi bizim ”izqoy” bir yazıçımız ”Nobel”, kino xadimimiz ”Oskar”, yaxud musiqiçimiz ”Qremmi” mükafatı alsa, ədəbi-mədəni cameəmiz nə edəcək? Cibinə daş yığıb əmr gözləyəcək?

Bu yazını yaza-yaza özümüzü də düşünürəm.

İşdi-şayəd, Allah elə(mə)miş hakimiyyətin çıxdaş elədiyi bizim ”izqoy” bir yazıçımız ”Nobel”, kino xadimimiz ”Oskar”, yaxud musiqiçimiz ”Qremmi” mükafatı alsa, ədəbi-mədəni cameəmiz nə edəcək? Cibinə daş yığıb əmr gözləyəcək?

Yəqin müdrik görkəm alıb ”Elə ”Nobel”dənsə bizim ”Qızıl qələm” yaxşıdı” ritorikasında ağıllı-ağıllı müzakirələr açarıq, TV-də, sayt-qəzetdə. Milli-mənəvi dəyərlərimizi qəhrəmancasına xain həmlələrdən qoruyarıq.

…Yazının əvvəlində siyasi azadlığın bütün azadlıqların tacı olduğunu yazdım. Azadlıqların olmadığı toplumun sonu mənəvi çöküşdü, müti həyatdı.

Hər toplumun önündə onun yaradıcı adamları durur. Əmrəmüntəzir cəmiyyətin yaradıcı adamı buyruqqulu, azad toplumun yaradıcı söz sahibi isə hürriyyətpərvər şəxsiyyət olur.

Gözüqıpıq cəmiyyət yaradıcı azad adamı qoruya bilməz, anında çıxdaş edər. Belə cəmiyyətlərin nehrəsi yalnız “qızıl qələm”likləri üzə çıxarar.

P.S. Söhbəti gedən məqaləni təkcə Belarusun litkritika.by saytı dərc elədi. Təbii, redaktorun şərhiylə!

P.P.S. Bir də, ”Qızıl qələm”i ədəbi-mətbu mükafatların ümumiləşdirilmiş adı kimi seçdim.

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Vəli Axundov, Nazim Hacıyev, Nikita Xruşşov, Niyazı və başqaları

Təzə öyrəndiklərin təzə-təzə suallar doğmasa olmaz ki!

Çingiz Hüseynovun “Минувшее – навстречу” (“Mənə sarı addımlayan keçmişim”)memuarının “Şıxəli Qurbanov, yaxud “Borc və şərəf adamları” bölümündə 60-cı illərdə görkəmli dövlət xadimlərinin, milli rəhbər kadrların bir-birinin ardınca müəmmalı ölüm sualı kimi.

Azərbaycan Kommunist Partiyasının ideologiya üzrə katibi Nazim Hacıyevun 38 yaşında həyatdan köçməsinin baiskarlarını güman etmək olsa da, Şıxəli Qurbanovun 41, komsomolun 1-ci katibi Maqsud Əlizadənin 34 yaşında ölümünün əsl səbəbləri hələ də sirli qalır.

Memuarda oxuyuram ki, Nazim Hacıyev ölümündən iki il əvvəl ağır stress keçirib. Onu yatağa salan bu ölümcül stressin səbəbini, düşünürəm, hamımız bilməliyik.

Kitabda xeyli adamın adı keçir, diqqətimi xüsusi çəkən Nazim Hacıyev haqqında bir qədər ətraflı yazmaq istədim.

Memuarda oxuyuram ki, Nazim Hacıyev ölümündən iki il əvvəl ağır stress keçirib. Onu yatağa salan bu ölümcül stressin səbəbini, düşünürəm, hamımız bilməliyik.

SSRİ ilə münasibətlərin yumşalmasından istifadə edən ABŞ-dakı erməni diasporu sovet hökumətinə müraciət edərək, Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsini xahiş edir. Krımın Rusiyadan alınıb Ukraynaya verilməsi qərarını nümunə gətirən Mikoyan məsələnin Siyasi Büroda müzakirəsinə nail olur. Komissiya yaradılır. Bölgəyə göndərilən briqada arayışlarla qayıdır. Qarabağın tarixi və hüquqi cəhətdən Azərbaycan torpağı olmasını sübut edən bir arayış isə mərkəzdə suallara səbəb olur. Partiyanın baş ideoloqu Suslov zəng edərək arayışı hazırlayan Nazim Hacıyevi Moskvaya çağırır.

36 yaşlı Nazim Hacıyev Siyasi Büroda SSRİ kimi nəhəng dövlətin üzü üzlər görmüş azman liderlərinin qarşısında Qarabağın Azərbaycan torpağı olmasını dəlillərlə əsaslandırır.

Kitabdan oxuyaq:

“– Xruşşov: “Məruzəçiyə kimin sualı var?” – Mikoyan Hacıyevə “sən” deyə müraciət edərək: “Sən qatı millətçiymişsən ki! Sənə belə bir vəzifəni necə həvalə ediblər?”

“- Xruşşov: “Məruzəçiyə kimin sualı var?”

– Mikoyan Hacıyevə “sən” deyə müraciət edərək: “Sən qatı millətçiymişsən ki! Sənə belə bir vəzifəni necə həvalə ediblər?”

– Xruşşov Mikoyana: “Şəxsiləşdirmə, mövqeyini bildir”.

– Mikoyan: “Beynəlmiləlçilik prinsipindən çıxış edərək, hesab edirəm ki, erməni diasporunun xahişini yerinə yetirməliyik, xüsusilə, Amerika ilə dostluq münasibətlərimizin yarandığı indiki vaxtda bu, əhəmiyyətlidir”.

Nazim Hacıyevin inadlı dirənişiylə keçən uzun müzakirələrə Xruşşov belə yekun vurur: “Sərhədlərə əl vursaq bir “bardak” yaranar ki, sümükləri yığışdıra bilmərik. Odur ki, sovet ailəsində dostcasına yaşamağa davam edək”.

Anlaşılan odur ki, Qarabağın elə o vaxt Ermənistana verilməsi üçün hər cür “beynəlmiləl zəmin” varmış. Sonralar bütöv bir xalqın qoruya bilmədiyi Qarabağı Nazim Hacıyev tək canına, həyatı bahasına qoruya bilib. Həmin iclasda yaşadığı stress, sonrakı basqı, təhdid və təqiblər öz işini görüb – çox çəkməyib, Nazim Hacıyev yatağa düşüb, vəfat edib. Bəlkə də ölümü sürətləndirən başqa səbəblər də olub.

Dil, milli adət-ənənə, vətən təəssübü çəkən bu siyasi xadimlər daha yüksək vəzifələr tutacaqdı. Kremlə isə təəssübkeş milli kardlar lazım deyildi!

Dil, milli adət-ənənə, vətən təəssübü çəkən bu siyasi xadimlər daha yüksək vəzifələr tutacaqdı. Kremlə isə təəssübkeş milli kardlar lazım deyildi!

Gənc bir partiya xadiminin qoca kommunist “başyeyən”lərlə döş-döşə gəlməsi rəğbət duyğusu yaratmaya bilməzdi. “Nazim Hacıyev” yazıb axtarış saytlarına baş vurdum. Yalnız Vikipediyanın ruscası onun haqqında bioqrafik məlumat dərc edib.

Azərbaycan türkcəsində isə tək-tük halda rastladım, məsələn, Əziz Mirəhmədov, Cəmil Əlibəyov, İlyas Tapdıq, Nodar Şaşıqoğlu məqalə və müsahibələrində onun adını çəkiblər. Osman Mirzəyevin ondan bir oçerk yazdığını da oxudum, öçerkin özünü tapmasam da. Bakıda 400 metrlik bir küçə də var “Nazim Hacıyev” adında, amma bilmədim həmin adamdırmı!?

Kinomuzun “Mixaylo”su Nodar Şaşıqoğlunun müsahibəsindən:

İçində həqiqət bildiyinə sadiqliyin varsa, hansı ideologiyaya qulluğun önəm kəsb eləmir, ideologiyalar da hakimiyyətlər kimi gəldi-gedərdi.

“O zaman Nazim Hacıyev adlı bir şəxs vardı. Mərkəzi Komitədə təbliğat və təşviqat üzrə katib idi. Yəqin, daha böyük vəzifə tutacaqdı. Vaxtsız ölüm imkan vermədi. Mən onun xatirəsini həmişə əziz tuturam. Bu insan Azərbaycan incəsənətinə o qədər can yandırırdı ki, hər bir sənət xadiminin necə yaşadığını, nəyə ehtiyacı olduğunu xırdalığına qədər bilirdi və kömək eləyirdi. O cümlədən mənim evlə təmin olunmağıma da kömək etdi”.

İçində həqiqət bildiyinə sadiqliyin varsa, hansı ideologiyaya qulluğun önəm kəsb eləmir, ideologiyalar da hakimiyyətlər kimi gəldi-gedərdi. Əsas odur ki, bu günkü şüar vətənpərvərliyi zamanında əsl vətənsevərləri seçə bilək, onları tanıyaq, yad edək, örnək göstərək.

Xüsusən də Xuruşşov dövrünün Qarabağ şəhidi – Nazim Hacıyev kimi tanınmayanları!

P.S. Nazim Hacıyevin oğlu professor Aydın Hacıyev Rusiyanın Arxangelsk şəhərində yaşayır. Onu qohumu Hikmət Hacızadənin bələdçiliyilə feysbukda tapdım. Atasının şəkillərini istədim. Göndərdi. Hələ üstəlik atası haqda yazdığı ”Все понять, но не всепростить” adlı kitabını göndərəcəyini də söz verdi. Aydın müəllimdən aldığım fotoları dərc edirəm.

Davamı

Ən son yazılan

XS
SM
MD
LG