Keçid linkləri

Natiq Cəfərli

şənbə 23 Sentyabr 2017

Ziyalı anlayışı (intellegensiya) Rusiya imperiyasının, sonra da SSRİ-nin yaratdığı, zaman-zaman neqativ, bəzən də pozitiv anlamda istifadə edilən anlayışdı.

Ziyalı anlayışı (intellegensiya) Rusiya imperiyasının, sonra da SSRİ-nin yaratdığı, zaman-zaman neqativ, bəzən də pozitiv anlamda istifadə edilən anlayışdı. Qərb dünyasında belə bir anlayış yoxdur, amma daha vacib bir tanımlama var - intellektuallar.

Rusiya imperiyası ziyalı anlayışını ədəbiyyat səviyyəsinə saldı, ancaq yazıçı, şairləri bu kateqoriyaya aid edirdi. Amma, həm də o kəsimi dinləyir, oxuyur, hörmətlə yanaşırdı.

Rusiya imperiyası ziyalı anlayışını ədəbiyyat səviyyəsinə saldı, ancaq yazıçı, şairləri bu kateqoriyaya aid edirdi. Amma, həm də o kəsimi dinləyir, oxuyur, hörmətlə yanaşırdı.

Bolşevik Rusiyasının ilk illərində "ziyalı" qavramı "anti-inqilabçı ünsür" yanaşması ilə eyni idi. Sonradan bolşeviklər anladılar ki, yeni istinad və təbliğat mənbəyi, xalqa mesaj ötürmə aləti kimi ziyalı təbəqəsi çox vacibdir. Bolşeviklər dinə qarşı mübarizəyə qalxdılar, kilsələr, senaqoqlar, məscidlər dağıdıldı, din adamları sinfi düşmən elan edildilər, ciddi bir mənəvi avtoritet boşluğu yarandı. Həmin o boşluğu ziyalı təbəqəsi ilə doldurmağa başladılar.

Cəmiyyətdə "mənəvi səs" (moral voice) rolu ziyalıya yükləndi, hakimiyyətin yanında olaraq təbliğata xidmət edənlər təltif edildilər, maddi üstünlüklər qazandılar.

Sovet "ziyalı" qavramı və yanaşması intellektual çevrəni məhv etdi, əslində sovetlərdə dissident hərəkatı da SSRİ-nin "ziyalı" siyasətindən doğdu, intellektualların hərəkatı oldu.

SSRİ dağılsa da, keçmiş respublikaların əksəriyyətində "sovet ziyalı konsepsiyası" davam edir. Əsasən, yazıçı, şair, mədəniyyət adamları müxtəlif birliklər şəklində hər yerdə "saraya", sistemə xidmət etməkdə davam edirlər.

Müstəqillikdən üzü bəri bu sistem ziyalılardan rupor kimi istifadə edib. Amma son günlər ilk dəfədir ki, ziyalılarla hakimiyyətin bir qolu arasında konflikt yaşanır, açıq publik "müharibə" gedir.

Azərbaycanda SSRİ dönəmində dissident hərəkatı çox zəif olub, şərq təfəkkürü isə həmişə "saray şairi" obrazını önə çəkib. Müstəqillikdən üzü bəri bu sistem ziyalılardan rupor kimi istifadə edib. Amma son günlər ilk dəfədir ki, ziyalılarla hakimiyyətin bir qolu arasında konflikt yaşanır, açıq publik "müharibə" gedir. Səbəbləri çox banal da ola bilər, amma faktın özü maraqlıdır.

Bizim ölkəyə məhz intellektuallar lazımdır, ziyalılarımız da ziyanın yarısından qayıtsalar, haqqın, ədalətin yanında olsalar sovet ziyalısından intellektuallara çevrilə bilərlər. Bu şansı qaçırsalar, elə "orden-medallı" sistemdaxili zilalı kimi bu dünyadan köçəcəklər.

Belə, düşünməyə həvəsi olanlar düşünsünlər...

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Rusiyada son illər müxalif liderlərdən biri olan Navalnının Baş Nazir, Baş Prokuror, prezidentin mətbuat katibi və digər yüksək vəzifəli məmurlarla bağlı korrupsiya araşdırmaları olub...

Rusiyada son illər müxalif liderlərdən biri olan Navalnının Baş Nazir, Baş Prokuror, prezidentin mətbuat katibi və digər yüksək vəzifəli məmurlarla bağlı korrupsiya araşdırmaları olub. Bu araşdırmalar cəmiyyət tərəfindən çox diqqətlə izlənilir. Medvedyev haqqında yaydığı "On vam ne Dimon" video-araşdırmasına 50 mln.-dan çox baxış oldu, baş nazirin korrupsiya əməllərinə görə onminlərlə insan 40-dan çox Rusiya şəhərlərində etiraz aksiyasına çıxdı. Hətta federal TV kanallar belə bu araşdırmanı müzakirə etməyə məcbur oldu, Medvedyevin reytinqi 15%-ə qədər düşdü.

Günü bu gün də varlı, çoxlu pulu olan insanlara Rusiyada çox pis münasibət var. Rus xalqı (etnik anlamda) bu gün də varlıların çoxunun qeyri-rus olduğundan qıcıq olurlar, pullu insanlara nifrət edirlər.

Ümumiyyətlə, Rusiyada həmişə "sol" düşüncə, varlılara qarşı aqressiya (pulu necə qazanmaqlarından asılı olmayaraq) çox güclü olub. Bolşeviklər də məhz bu aqressiya üzərində hekayə quraraq, "varlılardan alıb, kasıblara paylayacağıq", şüarı ilə hakimiyyətə gəldilər. Günü bu gün də varlı, çoxlu pulu olan insanlara Rusiyada çox pis münasibət var. Rus xalqı (etnik anlamda) bu gün də varlıların çoxunun qeyri-rus olduğundan qıcıq olurlar, pullu insanlara nifrət edirlər. Hətta Razin üsyanı da, əslində, kasıbların varlılara qarşı çıxışı idi, Razinin əsl cani, başkəsən olmasına baxmayaraq Rusiyada ona sevgi var idi, SSRİ isə öz hekayəsinə uyğun onu qəhrəmana çevirdi, cəmiyyətə elə sırıdı.

Avropada belə münasibət, varlılara aqressiya fərqli olub, çox zaman etnik səviyyəyə enərək "antisemit" formasını alıb. Maraqlıdır ki, "qədim solçu" Robin Qud əfsanəsi SSRİ-də Qərbdən daha çox tanınıb və populyar olub.

Şərq-müsəlman, o cümlədən Azərbaycan cəmiyyətində varlılara münasibət həmişə fərqli olub, aqressiya olmayıb, amma paxıllıq hissi önə çıxıb. Hətta bizim öz "qədim sol" əfsanəmiz olan Koroğlu dastanında da varlılarla mübarizədən çox önə "sevgi hekayəsi", varlı qızı Nigarla, kasıb oğlu Rövşənin "romantik" hissləri önə çıxır. Dastanda "kişilik", "namus", "dostluq", "xəyanət" motivləri "sosial ədalət" hekayəsini çox arxa plana atır. Nəticədə Koroğlu dastanı da SSRİ-nin öz hekayə quruculuğu alətinə çevrilmişdi.

Bizdə varlı adama qibtə edirlər, ona yaxın, hətta qohum olmağa çalışırlar, onun pulu hansı yolla qazandığı camaatı maraqlandırmır. ...Cəmiyyətin böyük əksəriyyəti fürsətçildi, özü "oğurlaya" bilməyəndə deyinir, ən böyük hikkəsi odur ki, niyə o özü oğurlaya bilmir, həmin "piroqa" yaxın buraxılmır.

Bizdə varlı adama qibtə edirlər, ona yaxın, hətta qohum olmağa çalışırlar, onun pulu hansı yolla qazandığı camaatı maraqlandırmır. Bunun əksi olsaydı, korrupsiyadan şəxsi söhbətlərdə gileylənən cəmiyyət üzvləri öz toyunda-yasında boğazınacan korrupsiyaya batmış "rəisləri", müxtəlif ranqlı məmurları başda otuzdurmaz, ən çox onlara diqqət və hörmət göstərməzdi. Cəmiyyətin böyük əksəriyyəti fürsətçildi, özü "oğurlaya" bilməyəndə deyinir, ən böyük hikkəsi odur ki, niyə o özü oğurlaya bilmir, həmin "piroqa" yaxın buraxılmır.

Məncə məhz buna görə bizdə korrupsiya araşdırmaları ciddi nəticə doğurmur, "bacarana can qurban", fəlsəfəsinə yoluxmuş cəmiyyətdən korrupsiyaya etiraz gözləmək əbəsdir. Belə...

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Davamı

XS
SM
MD
LG