Keçid linkləri

Natiq Cəfərli

çərşənbə 26 İyul 2017

Xəbərləşmə, informasiya ötürülməsi insanlığın ilk kəşflərindən biridir. Qədim Yunanıstanda şəhərlər və kəndlər arasında xəbərləşmə, təhlükələr və bayram şənlikləri haqqında informasiya ötürmək üçün tonqallardan istifadə edilirdi...

Xəbərləşmə, informasiya ötürülməsi insanlığın ilk kəşflərindən biridir. Qədim Yunanıstanda şəhərlər və kəndlər arasında xəbərləşmə, təhlükələr və bayram şənlikləri haqqında informasiya ötürmək üçün tonqallardan istifadə edilirdi. Tonqalların sayı, çıxan tüstünün rənği özündə informasiya daşıyırdı. Bizim mənəvi istinad yerlərimizdən biri olan "Dədə Qorqud" əsərində də tonqalların informasiya daşıyıcısı olduğu qeyd edilib.

İlk tonqal "messengerdən" teleqraf və telefona qədər, təqribən, 5000 il keçdi, 19-cu əsrin ortalarından sonra teleqraf və telefon yarandı.

Teleqrafın yaranması hərbi ehtiyaclardan doğdu, ümumiyyətlə, yeni texnologiyaların yaranması 20-ci əsrin sonuna qədər, əsasən, hərbi üstünlük qazanılması ehtiyacından doğurdu. Maraqlıdır ki, teleqrafın ilk geniş istifadəsi ABŞ-da Vətəndaş müharibəsində baş vetdi, sonradan yayılmağa başladı.

Cəmi 80-90 il sonra yerin ilk süni peykləri yarandı, informasiyanın ötürülməsi sürətləndi. 19-cu əsrdə heç kimin ağlına gəlməzdi ki, artıq 20-ci əsrin ortalarında TV kəşv olunacaq, canlı yayımla informasiya online rejimdə minlərlə km məsafəyə ötürüləcək. Çünki, tonqaldan teleqrafa keçməyə 5000 il zaman lazım oldu, amma teleqrafdan sputnik rabitəsinə keçid üçün cəmi 90 il bəs etdi.

İnternetin kəşfi və geniş yayılması, sosial şəbəkələrin popularlığı isə xəbər və informasiya ötürülməsini fantastik hədlərə, kosmik sürətlərə çatdırdı.

Cəmi 150 il öncə Avropadan ABŞ-a məktub, şəkil, məlumat, ən yaxşı halda, hava yaxşı olanda, gəmilər gecikməyəndə 30-40 günə çatırdı, bu gün isə məktub, xəbər saniyənin onda-birinə çatır.

Sosial media və internet məlumat ötürülməsini, xəbərləşməni o qədər sürətləndirdi ki, ənənəvi media artıq tənəzzül dövrünə qədəm qoydu. "Vətəndaş jurnalistikası" anlayışı yarandı və oturuşdu. Ağıllı hökumətlər bu fenomeni nəzərə almağa, sosial mediayaya önəm verməyə, böyük yayım şirkətləri, TV-lər, agentliklər sosial medianı effektiv istifadə etməyə başladılar. Bu da həm xəbər və informasiyanın operativ çatdırılmasına, həm də reklam bazarından daha çox pay almağa səbəb oldu. Təsadüfi deyil ki, son 30 ildə internet reklam bazarı 100 min dəfədən çox artıb.

Bizim hökumət isə hələ də "tonqal" əsrindədir, hələ də informasiya ötürülməsini "tonqal qalamaq" kimi qavrayır, əlində qələm deyil də, "kibrit" tutanları ələ aımaq, onları nəzarətdə saxlamaq istəyir - səhv, hətta iqtisadi cəhətdən səmərəsiz yanaşmadır. Yazısını öz saytında, qəzetində gündə cəmi 17 nəfərin oxuduğu birinə 170 minlik ev verir - məntiqsizlikdir, ictimai fikrə, cəmiyyətə təsiri olmayan kimilərisə niyə ələ alasan ki?! Ümumiyyətlə, sosial media dövründə nədən bunu etməyə çalışasan ki?! O məntiqlə hökumət gərək Marka ev yox bina versin ki, onun vasitəsi ilə ictimai rəy yaratmağa nail olsun.

Nə isə, nə bəşəriyyətin, nə də texnologiyaların inkişafı tarixindən dərs çıxarda bilməyən hökumətimiz, sistemimiz var...

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

El arasında insanların bir-birinə ən çox dediyi sözlərdən biri, "Allah hamıya övlad toyu görmək qismət eləsin", duası-istəyidir. Doğrudan da ən böyük arzulardan biri oğul-qız toyu görmək, övladının şad günündə iştirak etməkdir. Amma toy artıq çəkilməz yükə, israfçılığın pik nöqtəsinə çevrilir...

Xalqımızın toy kimi adəti vardır". (c)

El arasında insanların bir-birinə ən çox dediyi sözlərdən biri, "Allah hamıya övlad toyu görmək qismət eləsin", duası-istəyidir. Doğrudan da ən böyük arzulardan biri oğul-qız toyu görmək, övladının şad günündə iştirak etməkdir. Amma toy artıq çəkilməz yükə, israfçılığın pik nöqtəsinə çevrilir.

Bizim kimi qapalı, özünüifadə məhdudiyyətləri, birja, qiymətli kağızlar bazarı, rəqəbət və ədalət olmayan cəmiyyətlərdə toy (elə yas da, qəbr daşı da) insanın status göstəricisinə, ifadə formasına çevrilib.

Bizim kimi qapalı, özünüifadə məhdudiyyətləri, birja, qiymətli kağızlar bazarı, rəqəbət və ədalət olmayan cəmiyyətlərdə toy (elə yas da, qəbr daşı da) insanın status göstəricisinə, ifadə formasına çevrilib. Varlılar da, kasıblar da məhz toy məsələsində qənaət etmək, rasional düşünmək istəmir.

Devalvasiya da bir dərd olub, manatın güclü vaxtlarında bütün insanlar 100 manat əvəzinə toya 100 dollar salırdılar ki, 22 manat qənaət etsinlər, toya salınan pul isə, sanki, namus borcu hesab olunur, hamı geri qaytarmağı özünün boynunun borcu bilir, 3 il əvvəl toyuna 100 dollar alan, bu gün 100 dollar qaytaranda artıq 170 manatından keçməli olur, 92 manat artıq ödəyir. Ayda 2-3 toya dəvət alan vətəndaş artıq ciddi yük altına düşür, borca girir, evinə xərcləməli olduğu vəsaitə qənaət edir, amma borclu qalmaq istəmir.

Kasıblıqdan toya gedə bilməyəni qohum-qonşu qınayır ki, bəs filankəs sənin övladının toyuna gəlmişdi, pul salmışdı, sən mütləq getməli idin, beləliklə, başqa yerdə olmayan "içtimai qınaq" bu dəfə özünü göstərir.

Halbuki, hamı korrupsiyadan gileylənsə də, bu sahədə ciddi içtimai qınaq tələb olunsa da, istənilən toyda yuxarı başa məhz məmurlar, ya da korrupsiyaya bulaşmış rəislər dəvət alır.

Anlayıram ki, birdən-birə bu "toy adətindən" imtina etmək çətindir, amma toya pul yazılmaq, toy masasını status indikatoruna çevirmək də, ən azı, doğru deyil. Addım-addım bundan imtina etmək, nümunələr göstərmək lazımdır.

Bu "toy biznesi", əsasən, Şadlıq Evi sahiblərinə - elə həmin məmurlara xeyir verir, amma açığı, minlərlə də birbaşa, ya da dolayı iş yeri yaradır. Anlayıram ki, birdən-birə bu "toy adətindən" imtina etmək çətindir, amma toya pul yazılmaq, toy masasını status indikatoruna çevirmək də, ən azı, doğru deyil. Addım-addım bundan imtina etmək, nümunələr göstərmək lazımdır.

Toyun özü bir dərd, amma "ailə dəyərləri" adı altında gənclərin evlənməklərinə qarışmaqdan, ailə həyatına müdaxiləyə qədər, xanımların hüquqlarını tapdamaqdan, ailələrin sağlamlağına qədər böyük problemlər var.

Rəsmi statistika: 1 iyun 2015-ci il - 30 iyun 2017-cı il tarixində ailə qurmaq üçün 291 431 nəfər müayinələrdən keçib, bu şəxslərdən 12036 nəfəri talassemiya daşiyıcısı, 1143 nəfərdə sifilis, 209 nəfərdə QİÇS (SPİD) aşkarlanıb. Dəhşətli statistikadır.

Ailə quranların fiziki sağlamlığı bir qırağa, psixoloji durumları da yaxşı deyil. Əhali kasıblaşdıqca, iş azaldıqca, xanımların təhsil problemi kişilərə nisbətən daha çox artdıqca, ailələrdə münasibətlər də kəskinləşir. Xanımlar iqtisadi cəhətdən daha çox asılı vəziyyətə düşür, bu da onların davranışına təsir edir.

Yəqin ki, hamımız küçədə, parkda, bulvarda öz kiçik yaşlı övladlarını kötəkləyən, acılayan, onlara qışqıran analar görmüsünüz. O xanımlar öz ərlərindən aldıqları iradları, ağrı-acını, söyüş-təhqiri, sadəcə övladlarından çıxırlar, elə stress atırlar, bu da uşaqlara psixoloji pis təsir edir, daha kompleksli və aqressiv nəsil yetişir.

Nə isə, çox uzun alındı, bu mövzu haqda silsilə yazılar yazacağam, problemin tam açılmasına ehtiyac var, qısası: Toy və ailə mədəniyyətinə tam yeni baxışa, yeni iqtisadi vəziyyətə görə bu sahənin təzimlənməsinə ciddi ehtiyac var. Belə....

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Davamı

XS
SM
MD
LG