Keçid linkləri

Rövşən Ağayev

çərşənbə 26 İyul 2017

Ən peşəkar hazırlanmış proqram və staretegiyalarla belə bəzən nəinki inkişaf etmiş iqtisadiyyat qurmaq, hətta ölkəni düşdüyü iqtisadi tənəzzüldən belə xilas olmaq mümkün olmur. Bu nə zaman olur və nədən belə olur?

Ən peşəkar hazırlanmış proqram və staretegiyalarla belə bəzən nəinki inkişaf etmiş iqtisadiyyat qurmaq, hətta ölkəni düşdüyü iqtisadi tənəzzüldən belə xilas olmaq mümkün olmur. Bu nə zaman olur və nədən belə olur?

...10 ən yaxşı nəşr sırasında yer alan "Dövlətlərin çöküşü" əsərində tarixi nümunələrlə bunun izahı aydın və peşəkar şəkildə əsaslandırılır.

Bu yaxınlarda Facebook-un yaradıcısının da oxumağı məsləhət gördüyü 10 ən yaxşı nəşr sırasında yer alan "Dövlətlərin çöküşü" əsərində tarixi nümunələrlə bunun izahı aydın və peşəkar şəkildə əsaslandırılır.

"Cəmiyyət iqtisadi baxımdan o zaman inkişaf imkanı qazanır ki, inkluziv - yəni hamının maraqlarına eyni dərəcədə ədalətlə yanaşan, plüralist siyasi təsisatlara sahib olur. Bunun əksi olan qurumlar kiçik bir qrupun və ya elitanın maraqlarına xidmət edən "istismarçı siyasi təsisatlar"dır. "İstismarçı siyasi təsisatlar" mövcud olduqda avtomatik olaraq "istismarçı iqtisadi sistemi" formalaşdırır. Əks halda həmin siyasi sistem öz ömrünü davam etdirə bilməz".

Müəlliflərin yanaşması budur ki, istismarçı siyasi təsisatların inkluziv iqtisadi sistem şəraitində mövcudluğu mümkünsüzdür, ona görə də həmin siyasi sistemdən plüralist və azad rəqbətə əsaslanan iqtisadi sistemin qurulacağını gözləmək əbəsdir. Siyasi təsisatlar inkluziv olmayanda siyasi güc adil şəkildə cəmiyyətin müxtəlif qrupları arasında payalışılmır, bu təsisatlar elitanın maraqları naminə sərhəd tanımadan istifadə edilir. Nümunə kimi Cənubi və Şimali Koreya göstərilir. Birincidə siyasi güc cəmiyyətin maraqlarına xidmət edir, ikincidə kiçik bir qrupun - nəticəsi isə göz qabağındadır. Sadə şimali koreyalının iqtisadi imkanı cənublunun cəmi 10%-ni təşkil edir. Dar çevrəli kommunist elitanın çıxarları üçün milyonlarla insan 10 illərdi yoxsulluq girdabında çabalayır.

"İstismarçı siyasi təsisatlar"ın inkluziv iqtisadi sistem qurmaq istiqamətində islahatlar aparması əsla mümkün deyil - əks halda onlar ...öz əlləri ilə öz təməllərini sarsıdacaqlarını düşünürlər.

"İstismarçı siyasi təsisatlar"ın inkluziv iqtisadi sistem qurmaq istiqamətində islahatlar aparması əsla mümkün deyil - əks halda onlar özləri üçün müxalif saydıqları siyasi gücə potensial olaraq imkan tanıya biləcək iqtisadi güc mərkəzlərini əlləri ilə bəsləmiş olacaqlarını, öz əlləri ilə öz təməllərini sarsıdacaqlarını düşünürlər. Tam əmindirlər ki, inkluziv iqtisadi sistem onların siyasi kontrolu tam itirməsi ilə sonuclanacaq.

Başqa bi nümunə kimi Konqo misal göstərilir. Qeyd olunur ki, 17-ci yüzilliyə qədər Krallıq kimi, 1960-cı ilədək Belçikanın koloniyası kimi mövcud olan bu ölkənin modern bir dövlət kimi varlığını davam etdirmək üçün hər cür imkanı vardı. Amma Josef Mobutunun 30 il ara vermədən davam etdirdiyi "istismarçı siyasi yönətim" bu şansları cəmiyyətin əlindən aldı. Mobutu və onun başında durduğu elita cəmiyyətin bütün sərvətlərinə sahib çıxaraq öz həmvətənlərini tam yoxsullaşdırmışdılar. Mobutu hətta hava limanına getmədən, öz bahalı sarayında inşa etdirdiyi nəhəng meydançadan yüksəksürətli təyyarəsi ilə uçuş edə bilirdi. Bunun üçün Air France-dan Concord Jet-i belə kirayələmişdi.

Mobutu bu qədər sərvəti özünə və elitasına deyil, toplumuna qazandırsaydı, ölkəsi son dərəcə zəngin olsaydı, özü də zəngin bir toplumun lideri kimi hazırda sahib olduqlarından daha ötəsinə sahib ola bilməzdimi? Cavab "xeyr"dir.

Müəlllif sual verir: Mobutu bu qədər sərvəti özünə və elitasına deyil, toplumuna qazandırsaydı, ölkəsi son dərəcə zəngin olsaydı, özü də zəngin bir toplumun lideri kimi hazırda sahib olduqlarından daha ötəsinə sahib ola bilməzdimi? Cavab "xeyr"dir. Çünki inkluziv iqtisadi sistemdə kiçik bir qrupun maraqlarına xidmət edən "istismarçı" yaxud "təkəlçi" siyasi-iqtisadi sistemin mövcudluğu və ədalətsiz zənginləşmə imkanı dərhal aradan qalxır.

Suallardan biri budur: konqolular qənaət etdikləri hətta az məbləğdə paradan bir qədər qabaqcıl texnologiyalara vəsait sərf edərək kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı artırmaqla daha çox qazanc əldə bilməzdilərmi? Cavab yenə "xeyr"dir. Çünki elə sistem qurmuşdu ki, elitanın əli dara düşən kimi onsuz da insanların əllərində-ovuclarında olanları dartıb ala bilirdi. Hələ krallıq dövründə insanlar yağmaçıların gözündən uzaq düşmək üçün öz işlərini bazarlardan və yollardan daha uzaq məkanlarda görməyə çalışırdılar....

Müəlliflər burda artıq istismarçı sistemin həm də mülkiyyət və sərvətin təhlükəszliyinə ciddi problem olduğuna işarə vururlar...

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Ölkənin kənd yerlərində yaşayan iqtisadi fəal qadınların cəmi 24-25%-i qeyri-kənd təsərrüfatı sahələrində məşğuldur. Hər 100 məşğul kənd qadınından orta hesabla 75-nin aqrar sektordan savayı işləyə biləcəyi iş yeri yoxdur...

Gender problemləri ilə məşğul olanlar üçün maraqlı statistikadı...

Ölkənin kənd yerlərində yaşayan iqtisadi fəal qadınların cəmi 24-25%-i qeyri-kənd təsərrüfatı sahələrində məşğuldur. Hər 100 məşğul kənd qadınından orta hesabla 75-nin aqrar sektordan savayı işləyə biləcəyi iş yeri yoxdur. Ümumilkdə Azərbaycanın kəndlərində 1,18 mln. nəfər iqtisadi fəal qadın, aqrar sektorda çalışan 950 min qadın qeydə alınıb.

Məşğul qadınların cəmi 13%-nin ali təhsili var.

Ölkədə 1,411 mln. nəfər iqtisadi baxımdan qeyri-fəal qadın var. İqtisadi qeyri-fəallıq odur ki, insan əmək qabiliyyətli yaşındadır (qadınlar üçün hazırda 16-60 yaş), amma müxtəif səbəblərdən işləmir. Hazırda ölkə üzrə 1,411 mln. nəfər iqtisadi qeyri-fəal qadınların 575 min nəfərinin evdar qadınlar, 452 min nəfərinin güzəştli şərtlərlə pensiyaçı, 151 min nəfərinin əlilliyə görə pensiyaçı olduğu, 207 min nəfərinin təhsil aldığı, 30 min nəfərinin isə mülkiyyətdən aldığı gəlirə görə işləməyə ehtiyacının olmadığı bildirilir.

"Neft lənəti"nə mübtəla olmuş görkəmli araşdırmaçı Maykl Rossun resurs ölkələrində qadınların iqtisadi və ictimai fəallığı ilə bağlı çox maraqlı araşdırması var. Bu yazının ardınca ordan maraqlı seçmələr paylaşacam. Mayk müəllimin gəldiyi əsas qənaət budur ki, qadınların yüksək iqtisadi fəallığa və təhsilə malik olmadığı ölkə inkişafdan əlini üzsün. O, həmçinin iqtisadi fəallıq deyərkən aqrar sektorda çalışmağı hesaba almamağı tövsiyyə edir. Bizdə isə ölkə üzrə məşğul qadınların yarısı, kəndlərdə isə 75%-ə qədəri məhz ağır əl əməyinin üstün olduğu kənd təsərrüfatında çalışır...

Yazıdakı fikirlər müəllifin şəxsi mülahizələridir.

Davamı

XS
SM
MD
LG